Вандроўка шостая. Бабчын

Душа прайшла бязбоязна мяжу — Калючы дрот — і ў непаўторным часе Красою светлай, вабнай упілася, Дзе ані кроплі згубнага дажджу…

…А быў у мяне шанц трапіць у жывую палескую вёску Бабчын, на вяселле аднакурснікаў яшчэ ў 1976-м. На жаль, гэтага не адбылося. Мікола і Ірына і зараз згадваюць, як віхурыла, гудзела колькі дзён Старое сяло: так вяскоўцы называлі вуліцу, на якой нарадзіўся паэт. Бабчынцы шчодра сустракалі тых, хто ўпершыню прыехаў на вяселле да Мятліцкіх з нашага мінскага студэнцкага інтэрната… І цяпер, слухаючы ў пустэчы жнівеньскай распаленай сонцам вуліцы “Галя, Галя, Галя маладая”, што даносіцца з магнітолы рэдакцыйнай машыны, нібы адчуваю жар тых вясельных скокаў і жартаў землякоў. Здорава б было, каб зараз з суседняга дварышча выскачыў які тутэйшы дзядзька і, трасянуўшы чубам, тупнуў, выводзячы густым баском “Галя, Галя!”, кінуўся ўскокі… Дзе вы, людцы, дзе? Жвавая, зухаватая мелодыя гучыць дысанансам тут, дзе адзіныя насельнікі — вучоныя Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка. І тыя зараз у лабараторыях навукова-адміністрацыйнага корпуса, занятыя вывучэннямі і даследаваннямі. Не да гульняў па вуліцы. Але ж відаць і шчыруюць так, каб нашчадкі праз колькі стагоддзяў агучылі сваім смехам бабчынскія вуліцы. Мінчане працуюць вахтавым метадам, змяняюцца праз два тыдні жыцця ў зоне. Навуковага супрацоўніка запаведніка Аляксандра Калініна мы засталі за запраўкай азотам дэтэктараў, якія выкарыстоўваюцца для вызначэння наяўнасці амерыцыю-241 у пробах глебы, драўніны і іншых парод. — Амерыцый-241 — радыёнуклiд альфа-распаду. Ён такі ж небяспечны, як ізатопы плутонію, — тлумачыць Аляксандр Мікалаевіч. — Вымяраючы лінію гама-выпрамянення, мы вымяраем актыўнасць амерыцыю. Асаблівасць у тым, што гэты радыёнуклід утвараецца за кошт распаду ізатопаў плутонію-241, перыяд паўраспаду якога 14 гадоў. З 1986 года ўтрыманне амерыцыю ў пробах глебы паступова павялічваецца і дасягне максімальных паказчыкаў у 2059 — 2060 гадах… Мы ж, гледзячы на 57-гадовага навукоўцу, які зрываецца са сталіцы, каб ехаць на поўдзень Беларусі даследаваць гэты амерыцый, падумалі, што і сам Калінін з рэдкай пароды апантаных, паглыбленых у сваю працу з галавы да пят людзей…

	Паляшучка юная, мадонна! Прад табой ляжыць не згубы зона — Ўся зямля, яе жывыя гукі. Хай шчасліва падымаюць рукі Над зямной нялёгкаю пуцінай Небам падарованага сына.

А што вядзе сюды танклявую, з фігурай фотамадэлі Вікторыю Барысенка, апранутую строга па-армейску? Можна і не распытвацца, адкуль яна. Мясцовае прозвішча, згадваю, бытавала ў вёсцы Мокіш. Аказваецца, Віка — хайнічанка, працуе спецыялістам навуковага аддзела радыяцыйна-экалагічнага маніторынгу. Менавіта яна займаецца падрыхтоўкай розных проб, у тым ліку і роднай глебы, для далейшых даследаванняў вучоных. У дзень нашага прыезду прадметам яе цікавасці была глеба хойніцкага стадыёна, на які збіраліся высяваць траву, — райцэнтр прымае гасцей у Дзень беларускага пісьменства… Калі выбухнуў Чарнобыль, Віка была ва ўлонні маці, нарадзілася дзяўчынка ў снежні 1986-га… Пасля школы пяць год працуе ў запаведніку, завочна скончыла біялагічны факультэт БДУ. Вось такое мілае, абаяльнае дзіця Чарнобыля, палеская мадонна, улюбёная ў баць­коўскую зямлю. Прыцягненне радзімы, відаць, паклікала на працу ў запаведнік і двух братоў Шаціла, ураджэнцаў вёскі Вялікі Бор. Андрэй — інжынер-радыёметрыст, Дзяніс — старшы лабарант аддзела экалогіі і фаўны. А ўвачавідкі пазнаёміцца з жывёльным светам запаведніка, пабачыць, якія дзікі, ваўкі тут водзяцца, якія рэдкія дзівосныя агромністыя птушкі — арланы-белахвосты, беркуты распасціраюць крылы над бабчынскай зямлёю, мы змаглі ў мясцовым музеі. Наш праваднік па зоне Андрэй, вядучы інжынер-лесапатолаг зазначыў, што мінулай, даволі суровай зімой быў вялікі падзёж дзікай жывёлы. Тым не менш, тут, у запаведніку, на прыволлі, дзе няма звыклага жыцця і працоўнай дзейнасці людзей, яны хутка папаўняюць сваю папуляцыю… А якая раскоша травам, пустазеллю! Прадзіраемся праз іх зараснікі на тэрыторыю школы імя Вячаслава Палескага-Станкевіча, якая адлічвае другое стагоддзе сваёй гісторыі. Шмат вядомых у Беларусі людзей выйшлі з яе, родная яна і для паэта, лаўрэата Дзяржаўнай прэміі Беларусі Міколы Мятліцкага. Неаднаразова ён, вырашыўшы выдавецкія і рэдакцыйныя справы, прыязджаў сюды на паклон бацькоўскай зямлі разам з намеснікам старшыні Гомельскага аблвыканкама Валянцінам Барысенкам. Дарэчы, пад патранажам Валянціна Васільевіча кожнае пяцігоддзе арганізуецца сустрэча аднакласнікаў і настаўнікаў роднай школы, праводзяць яны тут лінейку памяці. Раскіданыя чарнобыльскай катастрофай па свеце, людзі з’язджаюцца з Масквы, Мінска, Віцебска, розных украінскіх гарадоў, згадваюць жывую вёску Бабчын, свае школьныя прыгоды. І здаецца, што родныя селішчы агучваюцца чалавечай прысутнасцю… Гледзячы на школьную будыніну з чырвонай цэглы, якая ў параўнанні з навейшай школай стойка вытрымлівае наступствы вятроў, дажджоў, невыноснай спёкі, зімовых завеяў, ацэньваеш продкаў: маглі ж так будаваць! Але ж ёсць і не менш трывалы літаратурны помнік вёсцы Бабчын, аднайменная кніга яе Паэта. Яна з’явілася пасля мінорнага, жалобнага зборніка “Палескі смутак”. Жыццесцвярджальную кнігу “Бабчын” Іван Шамякін назваў мацнейшай у нацыянальнай літаратуры на чарнобыльскую тэму…

Мёртвая вуліца водзіць мяне, Сэрца ні светлінкі  не забывае. Сонца адбітак гарыць у акне: Хата жывая!

Колькі разоў езджана і мной па бабчынскіх вуліцах пасля самай першай вандроўкі ў 1996-м, калі мы рыхтавалі нумар “Гомельскай праўды” да 10-годдзя катастрофы на ЧАЭС. Заўважыла: з кожным летам усё складаней у зарасніках кустоў, траў, пустазелля знайсці дом паэта, у якім ён жыў два тыдні, калі пісаў “Безгалосыя дні” — раздзел з кнігі “Бабчын”. Дом гібее, рушыцца, на колішнім прысядзібным участку шчыруюць дзікі — вабяць іх выпеставаныя сонцам наліўныя яблыкі. Так узрушана пад дрэвамі зямля, быццам чалавек папрацаваў з матыкай у руках… Паэт Мятліцкі шчыруе на ніве роднай літаратуры. Пагадзіцеся: пры ўездзе ў Бабчын павінна быць пазначана, што гэта радзіма пісьменніка, з указальнікам, дзе яго сядзіба. Ён жа з аднаго палескага кораня з Барысам Іванавічам Сачанкам: іх дзяды Яўхім і Міхаіл Мятліцкія былі роднымі братамі. Мікола ніколі гэтым не спекуляваў, ішоў у літаратуру сваім шляхам. Згадваецца, што ўпершыню навіну на прэзентацыі “Палескага смутку” паведаміў сам Барыс Іванавіч: з выхадам гэтай кнігі ён палічыў, што выспеў час сказаць публічна пра радство. У адным з інтэрв’ю “Гомельскай праўдзе” паэт Мятліцкі вельмі цёпла ўспамінаў Веру Міхайлаўну, маці Сачанкі: “Якія прачулыя лісты яна пісала сыну з Вялікага Бору, з-пад навальнічна-драпежнага чарнобыльскага крыла, як некалі ў вайну заступна бараніла ад новага жаху. Іх Барыс Іванавіч зачытваў мне аднойчы з вачамі, поўнымі слёз. Жыццё не дало яму часу напісаць гэту прачулую аповесць у пісьмах: лісты маці і лісты сына. Багата чаго з задуманага ім згасла з раптоўным зыходам…” …Стракочуць конікі. Гэты бесперапынны зум у бязлюдных ваколіцах Бабчына ўспрымаецца як работа прыроднага радыяцыйнага лічыльніка, што падбівае мілізіверты, бэры… (Наўмысна не пыталася ў вучоных, колькі іх тут цяпер. Мы, лірыкі, далекаватыя ад фізікі). Моўчкі крочым да машыны, акідваючы позіркам на развітанне “планету” Бабчын. Аж уздрыгнулі, калі з адчыненых фортак жытла навукоўцаў данеслася чыёсьці “апчхі!”. І гучна, бы згаварыліся, ва ўсе грудзі крычым: “Будзьце здаровы!” Гэта пажаданне не толькі вучоным, але і зямлі бабчынскай, дрэвам, балацінам. Каб хоць праз колькі стагоддзяў Жыццё вярнулася сюды!