Чытаем беларускае?

Ніка Ракіціна

Ці папулярная на Гомельшчыне айчынная літаратура, высвятлялі карэспандэнты “ГП”.

На шляху да “Кнігі караблёў”

Два гады таму яе імя стала вядомым на ўсю Беларусь, ды і не толькі.
Гамяльчанка Ніка Ракіціна за свой дэбютны раман “Ганітва”, напісаны ў жанры гістарычнага фэнтэзі, стала лаўрэатам прэміі “Лепшы малады аўтар Еўропы” на міжнароднай канферэнцыі фантастыкі “Еўракон-2008”, якая праходзіла ў Маскве. Хто не ведае: штогадовыя канферэнцыі Еўрапейскі Саюз навуковай фантастыкі праводзіць з 1972 года. У розны час іх лаўрэатамі станавіліся браты Стругацкія, Станіслаў Лем, Кір Булычоў, Гары Гарысан, Сяргей Лук’яненка. Так што нічога дзіўнага ў тым, што гомельскай пісьменніцы прыйшлося даць незлічоную колькасць інтэрв’ю.
Давялося пагутарыць з Нікай і мне. Яна распавяла, што пісала свой раман доўгіх восем гадоў і што калі б не было Інтэрнэту, ён бы пыліўся ў стале. Дзякуючы Сусветнай павуціне пазнаёмілася з Эрыкам Брэгісам, які стварыў выдавецтва “Снежны ком”, што спецыялізуецца на элітарнай фантастыцы. Неўзабаве была надрукавана “Ганітва” — своеасаблівы фэнтэзійны свет, населены не эльфамі і хобітамі, а персанажамі беларускага фальклору. Два гады таму знайсці гэту кнігу ў гомельскіх крамах было немагчыма.
Сітуацыя не змянілася і да гэтага дня. Па словах Нікі Ракіцінай, у Гомелі “Ганітву” не купіць. На прылаўках кнігарань яна адсутнічае. А чаму — адказаць пісьменніца не можа.
— Працэс пападання кніг у рукі пакупнікоў-чытачоў — вельмі доўгі, моташны і цяжкі, — кажа Ніка. — Мне як творчаму чалавеку складана ў яго ўнікаць.
Дарэчы, нягледзячы на добрыя водгукі крытыкаў і поспех у аматараў фантастыкі, ніякага прыбытку “Ганітва” аўтару не прынесла. Толькі маральнае задавальненне. І тут Інтэрнэт спрацаваў у мінус. Раман, як і іншыя творы пісьменніцы, лёгка даступны для скачвання.
Зусім нядаўна ў сааўтарстве з Наталляй Мядзянскай яна скончыла працу над новым творам. Ён называецца “Кніга караблёў”. Завяршаецца яго рэдагаванне. Гэта таксама фэнтэзі, з уласным, дасканала прапрацаваным светам. Калі кніга будзе надрукавана — невядома. Уладкаваць рукапіс у выдавецтва, прызнаецца Ніка Ракіціна, цяпер даволі складана.
А на пытанне аб тым, што трэба зрабіць, каб беларуская літаратура стала папулярнай у чытачоў, Ніка сумленна адказала:
— Не ведаю. Мне здаецца, добрыя тэксты заўсёды ахвотна чытаюцца, усё роўна, з якой краіны іх аўтар, і на якой мове яны напісаны.
Сама Ніка, праўда, піша ў асноўным па-руску.

А класіку купляюць

— Як школьны настаўнік адназначна скажу, што чытаць увогуле сталі значна менш, — падзяліўся член грамадскага аб’яднання “Саюз пісьменнікаў Беларусі”, паэт Святаслаў Крупенька. — Прычым, асабліва моладзь па прычыне масавай камп’ютарызацыі. Цяпер жа галоўны Бог — Інтэрнэт… У нас, на жаль, незапатрабавана не толькі родная літаратура, але і родная мова, у дачыненні да якой няма сур’ёзнай дзяржаўнай падтрымкі. Некалі Янка Брыль слушна заўважыў: каб беларус стаў сапраўдным беларусам, яму трэба не дазволіць, а загадаць ім быць. Лепей не скажаш!
Песімізм пісьменніка не падзяляе загадчыца галоўнай кніжнай крамы Гомеля, што на праспекце імя Леніна, 45, Любоў Прыходзька:
— Беларускамоўныя кнігі рэалізуюцца ў нас даволі ўдала. Таму я ўпэўнена, што яны і чытаюцца. Асабліва зараз, у пачатку новага навучальнага года. Попытам карыстаецца праграмная класіка, творы Івана Шамякіна, Івана Мележа, Якуба Коласа, Андрэя Макаёнка, Уладзіміра Караткевіча, Максіма Танка, Петруся Броўкі, Барыса Сачанкі і многіх іншых. Канешне, складаней з творчасцю тых аўтараў (незалежна ад мовы выдання), хто меней “раскручаны”, скажам , Юрый Фатнеў, Васіль Ткачоў, ці хто не так даўно займаецца творчасцю, як гамяльчанін Іван Лосікаў. Дарэчы, Васіль Юр’евіч і Іван Лукіч часта бываюць у краме, цікавяцца лёсам сваіх кніг.
У нас вялікім попытам карыстаюцца беларускія народныя казкі, зборнікі іх не залежваюцца на паліцах. Адно толькі чуем ад пакупнікоў-бацькоў і выхавацеляў дзіцячых садкоў: каб былі кніжкі з большай колькасцю яркіх малюнкаў. Шырокі зараз і асартымент беларускамоўнай вучэбна-метадычнай літаратуры для студэнтаў і выкладчыкаў вышэйшых навучальных устаноў. Асабіста для мяне было прыемна пачуць ад старшыні Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі Леаніда Козіка ў час яго нядаўняга наведвання нашага “Книжного мира», што “для Гомеля гэта шыкоўнейшая крама з літаратурай па-беларуску”.

Мала не многа

Наталля Батракова

Беларускую літаратуру чытаюць школьнікі, студэнты і пенсіянеры.
Такую выснову можна зрабіць, зірнуўшы на статыстыку выдачы кніг у бібліятэках. Папулярныя менавіта тыя аўтары, чые прозвішчы фігурыруюць у школьных хрэстаматыях. Таму і адвальваюцца карашкі ў купалаўскай “Паўлінкі” і “Новай зямлі” Якуба Коласа. А астатніх беларускіх аўтараў не заўсёды адрозніш па роднай мове. І пісаць яны могуць пра што заўгодна: ад жахаў вайны да кахання сакратарак.
У абласной універсальнай бібліятэцы імя Леніна колькасць кніг на беларускай мове складае ўсяго каля 10 працэнтаў ад агульнага паступлення. І гэта практычна ўся літаратура, якая выдаецца на радзіме!
З навінкамі можна пазнаёміцца на спецыяльных выставачных стэндах. Бібліятэкары з усіх сіл стараюцца прыцягнуць увагу чытача — раскрываюць кнігі на малюнках, фотаздымках або яркіх загалоўках. Існуюць таксама дні інфармацыі, калі чытачам распавядаюць аб свежых паступленнях ці хаця б проста вывешваюць спісы навінак. А ўжо ці прыглянецца чытачу назва і як хутка панясуць выданне дадому — не адгадаць. Так, яшчэ не кранутымі стаяць і сёння некаторыя кнігі 2007 — 2009 гадоў выпуску.
— З сучасных аўтараў любяць Валянціну Паліканіну і Наталлю Батракову, — падзялілася Ірына Елпаева, вядучы бібліятэкар аддзела абанемента ГАУБ. — Паліканіна часта выступае, яе вершы ведаюць многія. А ў Батраковой два цікавыя раманы выйшлі — “Тэрыторыя душы” і “Плошча згоды”, людзі ахвотна бяруць іх пачытаць.
Малавядомых і зусім незнаёмых пісьменнікаў і паэтаў наведвальнікі бібліятэк абыходзяць бокам. Напэўна, баяцца, што будзе нецікава. Куды надзейней выглядаюць пажоўклыя старонкі аповесцей Васіля Быкава, апавяданняў Кузьмы Чорнага, паэм Аркадзя Куляшова. У пашане ў гамяльчан і жыхароў вобласці і землякі — Іван Шамякін, Іван Навуменка, Барыс Сачанка, Іван Мележ, Андрэй Макаенак.
Перыядычныя выданні з беларускага каталога выпісваюцца па максімуме. “Маладосць”, “Полымя” і “Нёман” запытваюць у асноўным педагогі і студэнты-філолагі. У такіх часопісах пачынаюць свой творчы шлях маладыя аўтары і шырока прадстаўлены старажылы. Толькі вось жадаючых быць у курсе літаратурных новатвораў сярод чарговых чытачоў не так ужо і шмат. І каб прыцягнуць увагу да таленавітых суайчыннікаў, бібліятэкі арганізуюць сустрэчы з паэтамі і пісьменнікамі. У гасцях у “Ленінкі” ўжо бывалі Таіса Мельчанка, Ніна Шклярава, Віктар Ярац і многія іншыя.