Вандроўка дзявятая: Азершчына

Паэтычная назва, згадзіцеся. Вымаўляеш “Азершчына” і ўяўляеш сподачкі азярын, што ўзіраюцца ў неба з аксаміту мурожных траў. І сапраўды, як расказваюць мясцовыя жыхары, азярын тут багата, а самае вялікае называюць Святым. Ды не толькі імі славіцца Азершчына, што ў Рэчыцкім раёне. Недалёка ад вёскі, якая выглядае вельмі сучасна і больш нагадвае пасёлак, — лес. У гэтых ваколіцах, як сведчаць гісторыкі, у 1709 годзе быў бой паміж войскамі Пятра I і шведскага караля Карла XII. Старэйшыя жыхары вёскі і сёння раскажуць вам легенду ці то быль: шведы карэту, набітую грашыма, кінулі ў вельмі глыбокі калодзеж і засыпалі. Быццам на пачатку 20-га стагоддзя Дняпро вымыў скрыню з той вайсковай казной. Прыхапіў яе нейкі бакеншчык і збег немаведама куды. У трыццатыя гады мінулага стагоддзя тут распачалася вытворчасць барж. А напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны спеўную славу вёсцы прыносіць створаны тут хор пад кіраўніцтвам Таццяны Лапацінай. У 1939 годзе азершчынскі хор выступаў і на ВДНГ у Маскве, і нават у Беластоку. Згадваем гэтыя гістарычныя вехі Азершчыны разам з дырэктарам цэнтра культуры і вольнага часу Людмілай Грызуновай. — І сёння наша вёска багата на адметных людзей, якія ўслаўляюць яе сваёй творчасцю, — гаворыць гэтая акрыленая любімай работай жанчына. Мы рушылі з Людмілай па вуліцах Азершчыны, каб бліжэй пазнаёміцца з яе насельнікамі. Многія з тутэйшых пенсіянераў з’яўляюцца членамі клубаў “Жывіца”, “Сям’я”. Звыш 10 гадоў таму стварыліся гэтыя аб’яднанні людзей па інтарэсах. Цікава, што азершчынцы, якім 50 з гакам, не толькі свой вольны час здолелі зрабіць цікавым і насычаным карыснымі справамі, яны і для іншых робяць запамінальныя святы. На літаратурныя вечарыны з чаем, выпечкай, выставы мясцовых майстроў прыязджаюць равеснікі нават з абласнога цэнтра. Здолелі ў цэнтры культуры і вольнага часу ўдыхнуць у кожнае мерапрыемства душу. І атмасфера адкрытасці, шчырасці дазваляе кожнаму адчуць сябе членам дружнай сябрыны, якая не пакіне ў бядзе, прыйдзе на дапамогу ў складаныя часіны. Выдатнік асветы Беларусі Валянціна Аляксееўна Карчэўская адпрацавала амаль 38 гадоў настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў Азершчыне. Малая радзіма далёка. Гэта горад Ялутараўск Цюменскай вобласці, дзе і зараз жывуць 82-гадовая мама і сястра. Не так часта ўдаецца бачыцца з імі, жыве ў сэрцы туга па родных мясцінах. Гэта ж там, на Таболе, адбывалі ссылку дзекабрысты — Мураўёў, Якушкін, яны жаночую школу адкрылі. Вучылі дзяцей вырошчваць гародніну. Колькі згадак пра гэтых вольналюбцаў пачула ў свой час будучая настаўніца! З маленства захопленая літаратурай, Валянціна ў студэнцтве пісала вершы.

Заснеженный, уютный, милый Мой город над уснувшею рекой Раскрыл устало перекрестки-крылья И нежно обнял нас, даря покой…

— І цяпер, калі надыдзе самотная хвіліна, саджуся і занатоўваю тое, што дыктуе сэрца, — дзеліцца былая настаўніца. — Калі выйшла на пенсію, пакутавала ад недахопу зносін. Але ж пайшла ў “Жывіцу”, а там нельга не натхніцца! Многія яе выхаванцы абралі прафесію сваёй любімай настаўніцы, працуюць у школах рэспублікі, двое ў роднай Азершчынскай школе. Але галоўнае, вядома ж, што ў большасці дзяцей Валянціне Карчэўскай удалося прабудзіць цікавасць да чытання, да мастацкай літаратуры. — Зараз многае змянілася ў школе. Настаўніку не лішне прайсці бухгалтарскія курсы, каб выводзіць каэфіцыенты паспяховасці, — дзеліцца Валянціна Аляксееўна. Цікава, што лёс былой настаўніцы ў нечым таксама нагадвае дзекабрысцкі. У час сталыпінскай рэформы яе дзядулю-беларуса прывезлі як перасяленца на пустуючыя землі ў тайзе. Карані маці Валянціны з вёсачкі Сівенка Веткаўскага раёна, бацькі — з Магілёўшчыны. Склалася так, што замужжа вярнула жанчыну на зямлю продкаў, у Беларусь. Тут выраслі сыны, становяцца на ногі ўнукі. І для Валянціны Аляксееўны ўжо ніколькі не складана напісаць верш па-беларуску. Відаць, жыве адчуванне сваёй мовы на генетычным узроўні. — Неяк унук папрасіў: бабуля, дапамажы скласці чатыры радочкі. Напісала яму, а потым і прадоўжыць іх вырашыла:

Схілілась бярозка над рэчкай, І голькі ў вадзічцы купае, Зязюля ў блізкім лясочку Нібыта кагосьці гукае… Гукае цябе, маё шчасце, Не ведаю, дзе ты прапала? Так хутка і так непрыкметна Спякотнае лета растала. І восень ужо на парозе Дажджом твар зямлі амывае, І дзе той каханы, адзіны, Жаночае сэрца не знае…

Удзельнікі “Жывіцы” і сёння згадваюць вечарыну “Красною кистью рябина зажглась”, прысвечаную творчасці вялікай рускай паэтэсы Марыны Цвятаевай, якую правяла былая настаўніца. Не, не бывае былых настаўнікаў, яны працягваюць несці святло сваіх ведаў у любым узросце… Кватэра Валянціны Карчэўскай выглядае зараз бы музей творчасці. Справа ў тым, што займаецца жанчына не толькі вершаскладаннем, але і вышываннем. І так здорава атрымліваюцца ў настаўніцы абразы святых, і абразкі азершчынскіх ваколіц, што работы яе ўпрыгожваюць выставы самых розных узроўняў, радавалі вока высокіх гасцей і на “Дажынках” у Рэчыцы… “Кто к нам ходит на “Живицу”, продолжает молодиться”, — як дэвіз клуба прадэкламавала яшчэ адна азершчынка Валянціна Жаўцілава, якую стрэлі на вуліцы з рызеншнаўцэрам. Аказалася, што жанчына гэта не толькі жывёлін любіць, яна не менш апантаная творчасцю, чым папярэдніца. І высветлілася, што Валянціна Савельеўна таксама расіянка, з Навазыбкава. Ды на рэчыцкай зямлі ёю ўпісаны цікавыя старонкі біяграфіі. Менавіта яна стаяла ля вытокаў стварэння першага ў Беларусі ляснога музея. — А пачалося ўсё з экспаната, які падараваў мне адзін ляснік. Гэта быў значок, які гэтыя спецыялісты насілі да вайны, — дзеліцца мая суразмоўца. — Так я пачала збіраць усё, што тычылася лесу. І музей атрымаўся, у якім прасочваецца шлях лясной гаспадаркі ў розныя часіны. На экскурсіі столькі людзей да нас завітвала! Я рада, што музей жыве. Валянціну Савельеўну ў Азершчыну з Рэчыцы прывёў абмен кватэрамі з дзецьмі. Але і зараз яна актыўна наведвае хор ветэранаў вайны і працы ў райцэнтры, з’яўляецца там старшынёй савета. Ды і ў “Жывіцы” у яе самае пачэснае месца. Яшчэ зусім нядаўна спяшаўся ў клуб разам з ёй Генадзь Піліпавіч Ясенка, з якім сыйшліся ў сталым узросце, каб разам крочыць па жыцці. Як спяваў гэты чалавек! Не так даўно раптоўна памёр Генадзь Піліпавіч, літаральна спяшаючыся на чарговую рэпетыцыю… Савельеўна не апусціла рукі, яшчэ актыўней горнецца да людзей, да “Жывіцы”. Яна цудоўна музыцыруе на піяніна, майстар выпечкі, добра вышывае і вяжа. Піша байкі, вершы. Что такое “Живица”?

То смола, что из раны сосны сочится. Что такое “Живица”? То родник, что водой ключевою струится…

— Мы можам сабрацца ў любы дзень, пагаманіць, вершы пачытаць, пачаёўні­чаць. Чалавеку ва ўзросце і трэба быць між людзей, а як жа ж, — дзеліцца Жаўцілава. — Людміла Грызунова нас аб’ядноўвае як прыцягальны магніт, адзін перад адным стараемся ствараць штось сваё, непаўторнае. Народныя святы ладзім. І не толькі. Былі ў нас і бульбянае, і грыбное. Дарэчы, пахвалюся: абрана грыбной каралевай. І што гэта сапраўды заслужаны тытул, упэўніліся мы на кухні, дзе ў гаспадыні вісіць прыгожая вязанка сушаных баравічкоў. На шафцы і шматлікія торбачкі для лекавых раслін, з вышытымі рознакаляровымі ўзорамі. Які водар сыходзіць ад гэтага гаючага збору ляснога багацця! Жыве ў Азершчыне па вуліцы імя Чапаева і траўнік, таксама ўдзельнік “Жывіцы”, Георгій Драбышэўскі. Унікальны чалавек! Зіма была на зыходзе, а ў яго 229 лекавых раслін у наяўнасці. Ад якой толькі трасцы не здольны ратаваць Георгій Лявонавіч! Прызнаўся нам гасцінны гаспадар, што многаму навучыўся ў дзяцінстве, у гады Вялікай Айчыннай, ад маці сваёй. — Тады мы і самі ратаваліся, і людзям дапамагалі, — падзяліўся ўраджэнец вёскі Васілева Гомельскага раёна. — А мне самому службу армейскую давялося праходзіць на мысе Дзяжнёва, гэта шэсць з паловай тысяч кіламетраў ад Уладзівастока. На вершалінах сопак снег ляжыць, і літаральна ад яго ўніз россып бялюткіх кветак. Прыгажосць такая, што глядзіш на яе з замілаваннем і любуешся, як на нявесту ў шлюбным уборы. Розных лекавых раслін там я шмат для сябе адкрыў… Лявонавіч вынес як самы неацэнны скарб кнігу — “Словарь-травник” Е. Залесовой и О. Петровской, 1898 года выдання. У падзагалоўку яе значыцца “по новейшим ботаническим и медицинским сочинениям”. Апрача гэтай своеасаблівай энцыклапедыі Драбышэўскі чытае адпаведныя перыядычныя выданні, збірае публікацыі пра лекавыя расліны, сам дае парады на старонках раёнкі. Цяпер Драбышэўскі слыве ў ваколіцах як народны доктар, прыязджаюць да яго за дапамогай і з іншых населеных пунктаў вобласці. Абавязковая акалічнасць: ад пацыентаў Георгій Лявонавіч патрабуе медыцынскую картку з паліклінікі, каб ведаць дыягназ. Падзяліўся з намі траўнік сваімі перажываннямі. Дзецям і ўнукам не цікава тое, чым займаецца ён, старэйшына роду. Усур’ёз да яго занятку яны не ставяцца, але за дапамогай пры неабходнасці ўсё-такі звяртаюцца. “Мне некаму перадаць свае веды”, — роспачна выгукнуў гэты шчыры чалавек, нераўнадушны да чужога болю. Народны доктар утрымаў нас, пакуль не закіпеў чай. “Не сыйдзіце з майго дома, калі не пакаштуеце гэтага адвару!” Падпарадкаваліся, і потым не шкадавалі. Прыдаў напой траўніка сілы і бадзёрасці для вяртання дадому. А падвёз да Рэчыцы Сяргей Лапато — родны пляменнік вядомага дыктара беларускага радыё Міколы Чырыка. Вось такія таленавітыя, гасцінныя і спачувальныя яны, азершчынцы!