З падстрэшша рук Скарынавых

Заўтра — Дзень беларускага пісьменства. У гісторыі беларускага прыгожага пісьменства і кнігадрукавання адметнае месца займае 1519 год, на працягу якога з падстрэшша рук Скарынавых выйшла 11 з ягоных 22 пражскіх кніг агульным аб’ёмам 518 аркушаў. Гэта былі розныя па змесце кнігі Старога Запавету: рэлігійна-гістарычныя, маральна-этычныя і павучальныя. Адкрывае гэты спіс кніга “Юдзіф”, закончаная “повелением, працею и выкладом” Францыска Скарыны 9 лютага 1519 года. Кніга складаецца з невялікіх 16 раздзелаў, сабраных у тры сшыткі.
І сёння нельга без хвалявання чытаць глыбока патрыятычныя Скарынавы словы з прадмовы да гэтай аповесці: “Як звяры, што блукаюць у пушчы, ад нараджэння ведаюць сховы свае; як птушкі, што лётаюць у паветры, помняць гнёзды свае; рыбы, што плаваюць у моры і ў рэках, чуюць віры свае і як пчолы і да іх падобныя бароняць вуллі свае — гэтак і людзі да месца, дзе нарадзіліся і ўзгадаваны ў Бозе, вялікую ласку маюць” (узнаўленне са старабеларускай мовы А. Разанава — заўвага аўт.). Як бачна, зварот нашага перша-
друкара да названай кнігі абумоўлены як рэлігійнымі матывамі, так і прагматычным характарам пошуку біблейскіх падзей, якія можна было выкарыстаць у выхаваўчым, павучальным плане.
Мяркую, што наступнымі за кнігай “Юдзіф” былі надрукаваны яшчэ дзве аповесці Старога Запавету, галоўныя гераіні якіх  біблейскія жанчыны — Руф і Эсфір.
Гаворачы пра прызначэнне кнігі “Руф”, Скарына заўважае, што
“в сей малой книзе, рекомой “Руф”, о великой речи пишет”. Сапраўды, гэта не толькі аповесць пра радавод багоў, але і пра такія маральна-этычныя каштоўнасці, як павага да людзей старэйшага пакалення, спагада чужому гору, спачуванне, духоўная еднасць людзей незалежна ад іхняй этнічнай або рэлігійнай прыналежнасці. Змест кнігі ў тым, што Руф пасля смерці мужа не пакінула сваю свякроў у адзіноце, а засталася жыць з ёй і даглядаць старую да канца жыцця.
Кніга “Эсфір” зацікавіла Скарыну тым, што галоўная гераіня, як і яе супляменніца Юдзіф, рызыкуючы жыццём, уратавала свой народ ад гвалтоўнага знішчэння за часамі вавілонскага палону.
Апошняе пражскае выданне 1519 года кніга “Суддзі” была на-друкавана 15 снежня. У прадмове Асветнік заклікаў: “Да судять людей судом справедливым, и да не уклоняются ни на жадную страну, и да не зрять на лица, и да не приимають даров”. Як бачым ізноў на першым плане павучальны, а не рэлігійны сэнс.
Нярэдка пра мову Скарынавых твораў даводзіцца чуць, што гэта ці царкоўнаславянская, ці руская мова. Ды і сам Скарына называў яе рускай. Аднак не патрэбна блытаць паняцці руская мова цяпер і ў скарынаўскія часы. Тады тэрмінамі руская мова, простая мова, просты рускі дыялект называлі старабеларускую літаратурную мову ў адрозненне ад царкоўнаславянскай. Скарына добра ўсведамляў ролю роднай мовы ў пашырэнні рэлігійнай літаратуры. Пераймаючы традыцыі заходнееўрапейскага Адраджэння, ён імкнуўся да пашырэння функцыянальных магчымасцяў народнай мовы, да стварэння на яе аснове літара-турнай.
Дзмітрый ПАЎЛАВЕЦ,
дацэнт кафедры
беларускай культуры
і фалькларыстыкі
ГДУ імя Ф. Скарыны

І мовы роднай вабны гук…
Сёлетняе свята прысвячаецца памяці Францішка Багушэвіча і пройдзе на Гродзеншчыне, у горадзе Смаргоні. Своеасаблівай яго запеўкай сталі чытанні, арганізаваныя Нацыянальнай акадэміяй навук Рэспублікі Беларусь.
У вёсцы Кушляны, на радзіме паэта, адбудзецца цырымонія 49 нацыянальнага конкурсу “Мастацтва кнігі-2009”, узнагароджанне пераможцаў. А яшчэ свята стане цудоўнай пляцоўкай для сустрэч чытачоў з пісьменнікамі, прэзентацый новых кніг, абмеркавання творчых планаў. Гомельшчыну на свяце будзе прадстаўляць пісьменніцкая дэлегацыя на чале са старшынёй абласнога аддзялення грамадскага аб’яднання, празаікам Уладзімірам Гаўрыловічам.
Т. КУПРЭВІЧ