Удава, удавіца

Палоска зямлі цягнулася аж да лесу. Абапал яе, як вартаўніцы, красаваліся пад вераснёўскім сонцам ігрушы-дзічкі. Амаль ля сасонніку, дзе ўзараная ралля нібы падпінае яго, мы згледзелі згорбленую постаць бабулі. Зайшла ж так далёка ад хаты і завіхаецца! Як бы насуперак узросту свайму паважанаму. Ды з такім стараннем! Ці без гэтай дробненькай бульбачкі, што сабрала на лусце ўзаранай каторы раз зямлі, не пражыць?
Калі ўбачыла нас, здзівілася: чаго гэта да яе, Варкі — Варвары Аляксееўны Андрэявец — прыйшлі. Пэўна ж, пра некага з вяскоўцаў запытацца? Ды не ж, да яе самой. Удавы-удавіцы, што з вайны Вялікай Айчыннай так і жыве адна-аднымачка ў вёсцы Каўпень Лоеўскага раёна…
Яе бацькоўская зямля разморана ляжала перад намі, выдыхнуўшы апошняе з сябе, жоўценькія бульбінкі. Перавораная так старанна, быццам кожны камячок яе цётчынымі пальцамі змелены. Мяккая, сыпкая. Нібы з яе, Варчынага, пясочнага гадзінніка лёсу. Ён яшчэ ідзе і не адпускае ўдавіцу-працаўніцу з зямлі.
Паклон вам ад усіх землякоў, Варвара Аляксееўна!
Кароўку на днях згубіла. “Фортку” адну не зачыніла, і яна там шмыгнула. Знервавалася, зтупалася, шукаючы. Вядома ж, якая я ўжо тут руплівая. (На першы ліпеньскі дзень 95 гадкоў стукнула.) Добра, што Пецька, сыночак мой, быў якраз прыехаўшы. Ён на машыне хутка акруціўся і туды, і сюды. Адшукалася, згуба, уранку: начавала ў загончыку з калгаснымі цяляткамі.
На малачко кароўка плахаватая, я б яе ўжо, можа, і не дзяржала. Але ж сынок сянца ўкосіць і прыкупіць. А я ціхенька сяду на табурэтачку, падаю. Бувае, што і пне! Ляту дагары… Бувае, што і добра ўладзіцца. А колькі мне, малачка таго, трэба. Стаканчыка хопіць. Калі астача якая бывала (літраў з пяток), я ў калгас здавала.
Магазіннае малачко мне не наравіцца. Яно нейкім парашком пахне. А масла і куплёнае нічога сабе…
Пецька прыехаў, украінец мой, гадоў пяць як у Гомель вярнуўся. Больш ужо нікуды не паедзе. Ад’ездзіў! Пакідаўся па свеце, хопіць. Цяпер Варцы помач! Разоў колькі за месяц абернецца ў мяне ў Каўпені.
…Пражыла так, што страшна згадваць. Нас трое дзяцей было ў бацькоў: дзве сястры і брацік. Зямлі мелі два надзелы, працавалі на ёй. А як сталі сабірацца калхозы, бацька мой, Аляксей Еўдакімавіч Шумігай, не захацеў ісці туды. Хутка ажаніў Мацея, аддзяліў яго і паставіў буданчык прама на адным з надзелаў зямлі. Сабе пакінуў толькі парачку валоў ці то коней, не памятаю ўжо. А ўсё ж прыйшлі і забралі ў яго, што было — і худобу, і калёсы. Бацька быў упарты, канчаткова адмовіўся ў калгас ісці. Тады яго пад рукі ўвялі, і больш я яго не бачыла.
Ой, дзеткі, адгаравала. За свайго Пецю замуж выходзіла ў Крупейкі на першым гадочку вайны. У яго адна ножка вельмі хворая была, на хронт не бралі адразу. Дзесь людзі ўжо галовы клалі, а мы жаніліся… На другім гадочку вайны дачушка нарадзілася, ды мертвая. Пахавалі на могілках тут, недалёка. Галадавалі, бедавалі. Нічога не было! Хаваліся ад немцаў у лесе, у Рудаўцы. Там такі равок буў, і ўсе са сваімі туліліся. А самалёты варожыя як наляцелі і як лёпнулі па тым нашым “гарадку”! Хто куды ратавацца раскідаліся.
А як хронт тут прайшоў, Пецю майму абвестка ў армію прыйшла. Галасілі мы з яшчэ адною маладзіцай. Ды даведаліся, што нашы абодва ваякі дзесь пад Дабранкай у хвойніку. Мы туды папаўзлі, нічога не баяліся. Любоў! Сустрэлі яшчэ лоеўскіх жанчынак і выпрасілі ў начальнікаў ваенных, каб дазволілі нам пабачыцца з мужыкамі. Сыночка свайго я там і спаймала…
А мужык неўзабаве галоўку палажыў, пад Пружанамі. Свякроўка тады мне і наказала назваць свайго хлопчыка Пецькам, у памяць пра любага. Як яна памерла, не ўжыліся мы, дзве ўдавіцы, у яе хаце. Падзяліліся. Каробка картоплікаў — увесь мой нажытак. З ім і з сыночкам вярнулася я ў Каўпень. А тут ні хаты, ні вопраткі. Усё згарэла, знішчылася. Мы з Пецькам у куфаечках. Брат Мацвей прыняў. Я не ў сілах была зямлянку асобную рыць, жылі ў яго.
Калі трошкі разжылася, “сцёпачку” ў Астравах купіла. Брат дапамог з суседзямі перавезці, скласці. Гэта цяпер больш машынамі робяць, людзей так не ганяюць. А мы ж усё ўручную. Тут многа лёну сеялі, у нашым калгасе. Мы яго бралі, сцялілі, збіралі. Старшыню начальнікі пнулі, каб ураджай буў. А ён нас падціскаў.
Пасаджу Пецьку ў кораб лазовы. Сыночак за галаву абдыме, сцісне ручкамі. Ой, дзетачкі… Прынясу, спушчу яго на зямельку. І ён коўзаецца, плача, увесь час кліча мяне, галодны. А мне ж як адрывацца ад работы? Ды чым карміць, калі сама ад ветру гайдалася. Ой, дзетачкі, такая жызня была невыносная! Добра, што вы яе не засталі.
Палучкі ж ніякай, дадуць зерня кілаграмаў колькі — і жыві. Зямля свая ёсць, але ж аралі яе худобай. Пакуль адолееш апрацаваць свой надзел, позна сееш і ўраджай слабы. Ды мы ж тады працавалі і спявалі багата. Цяпер я ўжо той ніводнай песні не прыпомню. Голасу добрага я не мела, але ж за харошым і мой плашэйшы йшоў!
Пасля зімы картоплікаў гнілых назбіраем, шалупінкі абчысцім і напяком піражкоў. Укусныя былі. А цяперака і булачку з усялякай здобай іншы раз не хочаш. Развыдрэлі ад добрага жыцця! І я дарам што выглядаю худою, а камянюга добрая, не пад-
няць. Е ў мяне цяпер і батончык, і канхфетка, пенсію атрымліваю 350. Старому хіба шмат трэба? Сыночак мне ўсе купляе, мой падпалкоўнік. Сам ужо пенсіянер. Багата-багата хочацца з ім пагаварыць, ды слабавата чую і памятаю, вось бяда. Ён бувае мне штось талкуе, а яно возьме і кудысь адляціць…
Мы з сыночкам колісь ездзілі ў Пружаны. Там помнік такі, як у нашай вёсцы, і шмат прозвішчаў напісана на ім. Мой Пеця там чысліцца. Пастаялі мы, памаўчалі. Ай, дзеткі. Я ў думках з ім паразмаўляла, пра сыночка расказала. Ён той вайны хапануў яшчэ і як, дзіцёнак мой, пасля яе, праклятай. Ды наважыўся, вывучыўся, па ваеннай часці пайшоў. Па самалётах.
Ён мне сёння наказваў, каб я не хадзіла на соткі. Сам справіцца сабраць картоплікі пасля адорвання. Ды дзе ж там! Як без Варкі? Зямліца мяне і сілкуе, з яе мне сіла даецца. Вось і таўкуся тут, картоплікі ў гурточкі збіраю, каб Пецьку лягчэй було. Басанож люблю поўзаць па гародзе.
Усё яшчэ саджу: і бульбінку, і бурачок, і морквінку. А як жа ж. Пакуль магу, нікуды не з’еду са сваёй зямлі. Я ж тут сама сабе. Добра зраблю, дык добра. А калі што не так здзелаю, перараблю. Нікога не пакрыўджу.
Сагнула вось мяне толькі, праменька ўжо нельга йсці. Угору не магу разагнуцца. Можна сказаць, рачкі рухаюся. Таму ўсё нагнуўшыся раблю, мне так зручней: і картоплікі збіраць, і палоць. І вядзерца вады набяру яшчэ і перастаўляючы прынясу паціху. Так што пакуль буду магці, дома застануся.
Мо сёння ці заўтра ў дарогу далёкую мне. Да Пеці свайго, мужыка, збіраюся. Усё нарыхтавала. У чамайданчыку. І хрэшчык, і іконачка, і маечка, і кохта, усё е. І апрануць, і абуць. Варка гатова, але ж, пэўна, я яшчэ тут патрэбна, дзеткі, на зямлі, калі так затрымалася.

Замест пасляслоўя
Ён прыгожа і гучна смяецца, гэты падпалкоўнік. А яна ніяк не налюбуецца ім, старэнькая матуля. Глядзіць на сына, не наглядзіцца.
Пётр Пятровіч Андрэявец як чалавек ваенны стрыманы ў эмоцыях. Маці для яго і без высокіх слоў што святая на іконцы. “Хто ж дапаможа ёй, калі не я, — як здавён вядомы закон чалавечага жыцця вымаўляе сын. — Ніяк жа не хоча ў горад падавацца!”
Выпускнік Лоеўскай сярэдняй школы, ён скончыў з чырвоным дыпломам авіяцыйнае вучылішча ў Даўгаўпілсе. Пазней — Кіеўскае вышэйшае інжынернае авіяцыйнае вучылішча. Служыў на Украіне, у Польшчы, Расіі. Апошнія восем гадоў быў камандзірам эскадрыллі беспілотных самалётаў-разведчыкаў. З 1990 па 2004 год жыў з сям’ёй пад Адэсай. Мае сына і дачку, унука і ўнучку.
“Дачакалася, Варка, і праўнучкаў, ужо ладныя Іванька і Дашка”, — дзеліцца сваёй радасцю Варвара Аляксееўна і сціскае слязу.
Тамара КРУЧЭНКА