Да 100-годдзя народнага пісьменніка Івана Шамякіна: класік пачынаў друкавацца у «Гомельскай праўдзе»

«Успаміны выцягваеш са скарбонкі памяці, як старыя забытыя рэчы з глыбокай скрыні. Не помніш, што там ляжыць, а дастаеш адно, другое і ўспамінаеш, што павінна быць яшчэ трэцяя рэч, чацвёртая, якія ў свой час былі дарагія і іх не выкінулі. Шмат што выкінута, як непатрэбшчына, і цяпер ні з якога куфра яго не выцягнеш...

Успамінаю перадваенныя гады. На першых курсах тэхнікума, пакуль не пачаў падрабляць, я нярэд­ка галадаў. Прыязджаў дадому – і ў маці не знаходзілася шматка сала, галкі масла, каб даць мне з сабой. Употай ад бацькі яна ішла да дырэктара падсобнай гаспадаркі запалкавай фабрыкі (гаспадарка была ў трохстах метрах ад леснічоўкі) і пазычала ў тоўстага Букатага дзясятку нейкую, каб я паехаў не з пустымі рукамі.

Бацьку здавалася, што 60 рублёў маёй стыпендыі дастаткова на пражыццё, няма чаго шыкаваць. Сам ён атрымоўваў рублёў 120, па-мойму, не больш. Помню: калі я пайшоў у школу, бацькаў аклад раўняўся 20 рублям. Мне купілі першыя боты, яны каштавалі пяць рублёў; бацька шкроб патыліцу перад паездкай у Дабранку і мацюкаў шаўца-яўрэя пасля пакупкі: вот жа, гад, здзёр дык здзёр – ажно пяць рублёў!

Чаму я пайшоў у тэхнікум будаўнічых матэрыялаў? Што мы, вясковыя дзеці, пасля сямі класаў ведалі? Прачыталі аб’явы ў газеце, і падаліся. Помню, што вельмі хацелася ў аўтадарожны (Шапятовіч канчае аўтадарожны), але не хапіла ўзросту. А вучыцца хацелася. Мне – вельмі хацелася. У сёмы клас я за сем кіламетраў хадзіў, як на свята. Аб гэтым я пісаў у «Карэннях...» Самыя яркія ўспаміны – практыкі на заводах у Данбасе, у Кастраме і асабліва дыпломная на цэментавым заводзе ў Росі, куды ў студзені 1940 года, неўзабаве пасля вызвалення Заходняй Беларусі, былі накіраваны лепшыя студэнты, камсамольцы, – Міша Бахун, Жэня Крахмалаў і я.

* * *
...У Церусе не было вялікіх на­дзелаў, бо зямлі ворыўнай навокал было мала. Вёска лясная, прырэчная – побач Сож...

Церуха – вёска патомных бондараў. Бочкі, цэбры, вёдры церухскія ішлі першым гатункам, мелі, як цяпер сказалі б, знак якасці. У 20–30-х гадах (XX стагоддзя – заўвага аўтара) там дзейнічала бандарная арцель прамысловай кааперацыі. Славілася на ўсё наваколле. Выво­джу з расказаў старых, што была гэта разумная арганізацыя: улетку людзі працавалі на зямлі, зімой рыхтавалі клёпку, рабілі бочкі з нарыхтаванай у мінулы бандарны сезон і высушанай за лета клёпкі. Той жа Даніла Кротаў сказаў мне: «Церуха жыла бедна, але ніколі не галадала. Ні ў цяжкім трыццаць трэцім, калі побач – у Гарнастаеўцы, Сямёнаўцы, Краўцоўцы былі нават смяротныя выпадкі. Ці падчас нямецкай акупацыі». Праўда, Маша расказвае, як іх сям’я галадала вясной 1942 года, дагэтуль успамінае са страхам. Але лес, Церуха (рэчка) і Сож ратавалі нават у той крытычны час. Пасля, у наступную ваенную зіму, бандарства памагло стварыць запас на такую ж галодную вясну 1943 года. Філат Азаравіч (цесць І. Шамякіна – заўва­га аўтара) і сын Мікалай рабілі бочкі, Вольга (сястра Марыі Філатаўны) выпрашвала ў старасты ці багацейшага суседа каня і з братам везлі гэтыя бочкі ажно на Украіну, у багацейшае Задняпроўе, і там мянялі на збажыну. А Маша рабіла яшчэ больш цяжкую і рызыкоўную справу: каня кожны раз не напросішся, і яна на санках-самацяжках везла бочкі, цэбры ў Навабеліцу на рынак – за дваццаць кіламетраў. Везла па шашы Гомель – Чарнігаў, па якой хадзілі нямецкія ваенныя машыны. Аднак дэталі ваеннага жыцця я паказаў у «Трывожным шчасці». Увесь быт таго часу падказаны жыццём Церухі і канкрэтна сям’і Кротавых...

* * *
Мурмашы. Батарэя. Вучэбная, баявая. Жывём у зямлянцы, цэлы ўзвод у адной зямлянцы. Без вентыляцыі. Няма чым дыхаць. Ды ў дадатак яшчэ – палярная ноч. Ганяюць нас, як сідаравых коз. Амаль штоночы – баявыя трывогі. І не адна. Дзве, а то і тры. Задача: навучыцца за мінуту апрануцца, дабегчы да гарматы, расчахліць, далажыць аб гатоўнасці. Нямногія з гэтых навыкаў спатрэбіліся ў часе вайны, бо адразу ўзніклі зусім іншыя ўмовы. Пэўны аўтаматызм дзеянняў зенітчыку патрэбны. Але больш за ўсё патрэбна была баявая стральба. А мы за восем месяцаў вучобы ні разу не стралялі баявымі снарадамі – хаця б у неба, не па цэлі. А таму ў першыя дні вайны абсалютна не ўмелі страляць. Вайна навучыла. За тыдзень-два.

Я з удзячнасцю ўспамінаю сваіх байцоў: гамяльчаніна Раманава, іванаўца Кошалева, са сваіх калег камандзіраў Колю Літвінава, з якім мы разам скончылі тэхнікум, разам праслужылі пяць гадоў, разам ехалі, дэмабілізаваныя ў кастрычніку 1945-га, дадому, у адзін раён – Церахоўскі...

«Зеніт» – раман-успамін. Так і варта было вызначыць яго жанр. Увесь час, а гэта каля трох гадоў, пакуль пісаў, я жыў успамінамі пра людзей, з якімі ваяваў. Дзіўна, яны выплывалі з глыбінь памяці ў бяссонныя ночы. Я не помніў прозвішчы многіх, але выплывалі іх твары і іх дзеянні ў самых розных сітуацыях. Многія напісаныя раздзелы я перачытваў з асаблівым хваляваннем. Не помню, што пісаў у ваенных дзённіках, якія не захаваліся, думаю, што там былі голыя і не звязаныя, «не арганізаваныя» факты, але ўспаміны пра вайну ў гэтым дзённіку –
сухія і бледныя ў параўнанні з успамінамі раманнымі. Праца над «Зенітам» – своеасаблівая творчасць: сінтэз мемуараў і сачынення. Фантазіі нямала, як і ў іншых творах, але тут яна хораша «прыземлена», прывязана да асабіста перажытага... Буду жыць – трэба напісаць аналіз сплаву мемуараў і сачынення... 

* * *
Пракопаўка. 1946–1947 г.г. Шэсць гадзін у школе. Сход у Будзі­шчы ці Чарацянцы – за чатыры кіламетры, сход, які з шасці да дзевяці збіраўся і пасля цяжка праходзіў. Я – ідэаліст, я верыў у свае палымяныя заклікі – што і кароў можна лёгка вырасціць, і поле... ўсё поле засеяць у самы сціслы тэрмін... з дзесяццю коньмі, з адным даваенным трактарам на два калгасы. Але зноў такі – гэта асобная тэма, часткова я рэалізаваў яе ў аповесці «Мост».

Вяртаўся галодны, змёрзлы, гадзін у дванаццаць ночы. У пакойчыку холадна. Столік на трох ножках прытулены ў куце, між вокнамі. У левым – шыбы з кавалкаў шкла, правае забіта фанерай. Пры ветры праз шыбы моцна дзьмула, часам раніцой са стала змяталі снег.

Сяджу ў шынялі, у шапцы. Пішу да трох ночы, хукаючы на азяблыя рукі. Пішу «Глыбокую плынь». Смяюся і плачу разам з героямі. І столькі радасці, што я ствараю іх, даю жыццё ім!

Вясной 1946 года мы літаральна галадалі, здаралася, па колькі дзён сядзелі ў лепшым выпадку на дзвюх-трох нішчымных бульбінах у дзень. Але працаваў я як апантаны. Меў у школе гадзін 30, вучыўся ў педінстытуце, цягнуў работу сакратара партарганізацыі, тэрытарыяльнай – шэсць страшэнна бедных калгасаў, у якіх было па 10–15 коней. І пісаў, акрылёны першай удачай. Не перастаю здзіў­ляцца, як удалося ўжо ў канцы 1947 года адмяніць картачную сістэму. Здзіўляюся не адмене, а таму, што паехаў я ў Гомель і накупляў прысмакаў: масла, кілбасы розных гатункаў, ікру, булкі, пячэнне. Безумоўна, вёска прадаўжала яшчэ галадаць. Селяніна абдзі­ралі як ліпу. Як мы выбівалі малако, мяса, воўну ў няшчасных удоў. Узяць няма чаго, але патрабавалі: давай! Запісвалі кіраўнікам сельсаветаў, калгасаў, сакратарам партарганізацый вымовы, выключалі з партыі. 

Першы сакратар райкома Пятро Гарцуеў, прачытаўшы мае апавяданні, нарысы ў «Гомельскай праўдзе», шанаваў мяне, ставіўся строга, але з павагай. Калі Саюз пісьменнікаў парэкамендаваў мяне ў партшколу, у Гомельскім абкоме круцілі насамі: нейкі вясковы настаўнік! Гарцуеў падтрымаў мяне, разумеў чалавек, што вучыцца мне патрэбна. І я ўдзячны яму.

...Пленум – падзея таго даўняга часу, якая зрабіла глыбокае ўражанне і добра запомнілася на ўсё жыццё. Ехаў я назад у сваю Пракопаўку тузам. Пісаць пачаў з пад­военай энергіяй. Апавяданні, нарысы – каб зарабіць капейку, большасць з іх друкаваў у «Гомельскай праўдзе».

...У «Аповесці пра сябра» я пісаў, што выбарчыя дакументы я вёз у чужым паліто – Героя Савецкага Саюза Халяўкі. Больш як два гады не мог купіць паліто – ха­дзіў у шынялі. Толькі атрымаўшы 1200 рублёў ганарару за «Глыбокую плынь», я купіў на гомельскай таўкучцы кажушок. Звычайны, хатняга вырабу. Але ён запомніўся маім калегам. Яго доўга ўспаміналі... Кажушок гэты я насіў яшчэ першую зіму ў Мінску, хадзіў у ім у партшколу. Там, наадварот, папракалі: «Што ты паліто не купіш? Ганарары палучаеш!»

Вучыўся я завочна ў Гомельскім педінстытуце. Але калі першы год – у 1946-м – здаваў усе прадметы акуратна, то, зрабіўшыся пісьменнікам, стаў хадзіць з «хвастамі». Прыязджаў на сесію і акунаўся ў літаратурнае жыццё – у інстытуце, у «Гомельскай праўдзе». Беларускую літаратуру чытаў энтузіяст Карпачоў. Ён проста насіўся са мной, прымаў дома, частаваў, наладжваў выступленні, дапамагаў здаць цяжкія прадметы. Здаецца, уводзіны ў мовазнаўства ці штосьці падобнае, але блізкае да літаратуры, мудрагелістае, я пераздаваў разы са тры, уедлівы русак-выкладчык сароміў мяне: «Какой же вы писатель!»

* * *
Слухачы партшколы, не мінчане, павінны былі вучыцца без сем’яў. 

Я не мог без сям’і. Назад я не вярнуўся, быў упэўнены: на перыферыю мяне не пашлюць, паступіў я на журналісцкае аддзяленне. А галоўнае: не ўяўляў жыццё без Машы, даволі было пяцігадовай разлукі. Да таго ж мы чакалі дзіця...

Пайшоў я да дырэктара школы Іллі Паўлавіча Кожара, былога камандзіра Гомельскага партызанскага злучэння. Чалавек гэты быў добры, на рэдкасць сумленны, але знешне суровы. Пасля мы былі ў найлепшых адносінах, ён стаў маім кансультантам па партызанскай тэматыцы. А тады ён адказаў коратка:

«На сямейных у нас няма жылля».

«Я не прашу інтэрнат, толькі дазвол. Я знайду кватэру...»

«Такі багаты?»

«Я пішу... Во», – і паклаў яму на стол карэктуру «Полымя» з другой часткай «Глыбокай плыні».

Гэта зрабіла магічнае ўздзеянне, напэўна. Кожар калі не чытаў, то чуў пра першую частку рамана. А там жа пра Гомельшчыну, і камандзір злучэння – Ружак (ззаду наперад – амаль Кажур).

Дазвол мне Ілля Паўлавіч даў. Больш таго, пасля – у час вучобы – апякаў і выхоўваў. Я многа прапускаў лекцый. За гэта ён караў. Іншых. Мяне разы два выклікаў і па-бацькоўску ўшчуваў...

* * *
Пра чытача нельга не думаць у мастацкім творы. Ва ўсялякім разе я, грэшны, заўсёды думаў. Мяне папракалі: працую на чытача. Не таіў гэтага, ганарыўся нават. А на каго ж працаваць? І чытачы любілі мяне. І гэта давала творчую радасць.

Шчаслівы той, хто застаецца ў памяці народнай. Мы, пісьменнікі, шчаслівыя: нас могуць забыць, але нас не выкідаюць, як палітыкаў... Кнігі нашы прасякнуты ідэалогіяй, якой мы служылі, але па сутнасці сваёй, па сюжэтах і характарах яны глыбока гуманныя, чалавечныя. Антычалавечнасць – аплёўванне чалавека і гісторыі, прыйшла з «свабодай» сённяшняй. Што пі­шуць! Што паказваюць! Жах! Страшна за дзяцей. А камусьці гэта трэба – зрабіць людзей жывёламі...

* * *
Грачанікава перацягнуў у Мінск я. Назначылі загадчыкам аддзела «ЛіМа». Далі кватэру, з якой ён выйшаў апошні раз 5 сакавіка. Харошы рэдактар быў. Шчыры чалавек. Яго любілі. І ніхто не запярэчыў, калі праз два гады на чарговым з’ездзе я прапанаваў выбраць яго намеснікам старшыні Саюза пісьменнікаў – трэба маладыя кадры. Равеснікі віталі яго выбранне. Працаваў ён шчыра, без палітыканства, на што часам хварэлі некаторыя калегі яго і равеснікі. Малады, энергічны, безадказны ў выкананні любога даручэння. Работа з маладымі, выступленні, паездкі – усюды Толя, вясёлы, дасціпны, разумна скептычны да шмат якіх нашых мерапрыемстваў, навязаных зверху. Але ён быў залішне добры, мяккі і... слабы. І гэтым карысталіся людзі, якія прыкідваліся сябрамі, а на самай справе – ворагі злыя.

* * *
З Мележам мы пачалі з добрага сяброўства. Асабліва калі ў 1953 годзе пасяліліся побач, на адной пляцоўцы, праз сцяну, я чуў, як ён кашляў, лёгкія ў яго таксама былі хворыя. Маша вельмі шкадавала яго... Калі не лічыць тых, на каго абрушыўся тапор рэпрэсій, Іван Паўлавіч Мележ, лаўрэат Ленінскай прэміі, трагічная фігура ў нашай літаратуры, у прыватнасці, у нашым ваенным пакаленні. Няхай жа будзе яму спакойна на тым свеце!

* * *
Мая тэорыя, якой я трымаўся: у рамане кожны раздзел будаваць як навелу: завязка, кампазіцыя, развязка, але кампанаваць раздзелы так, каб была агульная завязка, агульная развязка. Кульмінацыйных вяршынь можа быць некалькі. У «Снежных зімах» – кульмінацыя «ваенная», кульмінацыя «мірная», і ў Антанюка, і ў Надзі.

* * *
...Мне хораша пісалася ў Церусе. Прыемна адпачывалася. Я сябраваў з кіраўнікамі, з леснікамі. Ледзьве не штодня прагульваўся па казачным лесе да Пыхані – па дарозе, па якой некалі хадзіў у школу. Радасныя ўспаміны будзілі фантазію, асабліва калі працаваў над «Трывожным шчасцем». У Пыхані гасцінна сустракаў ляснічы Мікалай Нікіціч Палевікоў, цікавы і дасведчаны чалавек, выдатны знаўца сваёй справы – лесаводства. Сапраўдным святам было, калі прыязджаў Андрэй (Макаёнак), з маладой прыгожай Ленай, з малымі Алай і Сяргеем. Андрэй захапляўся спінінгам. Мы ехалі да Сожа і цэлы дзень сцёбалі блёснамі па вадзе, як правіла, без улову. А дзеці купаліся, гулялі на лузе. А які там луг! Які прастор! У мяне кожны раз дух захоплівала, як толькі выязджалі з цярухскага сасняку да старыцы Кажэўя. Якія назвы: Казары, Кажэўя, Качча!»